Kính gắn camera có hợp pháp ở Trung Quốc không?

Kính gắn camera (tức kính thông minh) là sản phẩm hợp pháp tại Trung Quốc. Bạn có thể nhập cảnh, đeo, sử dụng bình thường. Chỉ có một điều cấm kỵ: đừng đem nó quay những thứ không nên quay. Luật riêng tư của Trung Quốc “không dung thứ” với quay lén, mức phạt nặng hơn đa số các nước phương Tây. Cùng điểm qua các tình huống bạn dễ vướng nhất.

1. Về pháp lý: bản thân thiết bị không vi phạm, hành vi mới vi phạm

Trước hết, sở hữu hay đeo kính camera và dùng kính camera để quay theo luật Trung Quốc là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.

Thiết bị hợp pháp, nhập cảnh không vướng

Kính thông minh (có camera) chỉ là thiết bị điện tử tiêu dùng thông thường, không phải mặt hàng bị kiểm soát. Hải quan không áp quy định đặc biệt nào với đồ điện tử cá nhân khi nhập cảnh, cũng giống như bạn mang điện thoại hay máy ảnh vào. Ray-Ban Meta, kính Huawei, kính AI Xiaomi bán qua kênh chính hãng đều có chứng nhận 3C, là hàng lưu thông hợp pháp.

Một chi tiết nhỏ: nếu kính có sạc không dây, Bluetooth, Wi-Fi (loại nào cũng có), nó thuộc nhóm “thiết bị phát thanh công suất nhỏ”. Dùng tại Trung Quốc không cần xin phép thêm, nhưng bản thân thiết bị phải được Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin phê duyệt. Hàng chính hãng mua qua kênh hợp pháp đều đạt. Bản nước ngoài (nhất là bản Mỹ) có thể chưa được phê duyệt thông số vô tuyến tại Trung Quốc; về lý thuyết có rủi ro hợp đồng sử dụng, nhưng thực tế hải quan lẫn quá trình dùng hằng ngày gần như không kiểm tra. Dù vậy, bạn vẫn nên phân biệt chuyện này, xem mục “bản nội địa vs bản nước ngoài” bên dưới.

Quay gì, quyết định hợp hay không

Luật Trung Quốc ràng buộc hành vi quay chụp tập trung ở hai chỗ: điều khoản về quyền riêng tư trong Bộ luật Dân sự và điều 42 Luật Xử phạt Vi phạm Hành chính:

• Quay lén vùng riêng tư hoặc hoạt động riêng tư của người khác (phòng thay đồ, nhà vệ sinh, phòng khách sạn, khu thay đồ ở hồ bơi…): vi phạm, có thể bị tạm giữ dưới 5 ngày hoặc phạt dưới 500 tệ; trường hợp nghiêm trọng tạm giữ 5–10 ngày, kèm phạt dưới 500 tệ.
• Quay lén rồi lan truyền: tính chất nặng hơn, có thể phạm điều 253 Bộ luật Hình sự (tội xâm phạm thông tin cá nhân), hoặc bị xử lý trong các chiến dịch truy quét “quay lén, nhìn lén” mà chính quyền địa phương mạnh tay triển khai từ 2024, hình phạt từ tiền đến tù tùy mức độ.
• Quay người lạ ở nơi công cộng: luật không cấm “quay ở nơi công cộng” nói chung (đường phố, trung tâm thương mại, khu du lịch, sảnh nhà hàng). Nhưng nếu bạn quay vào người có thể nhận diện được, mà người đó đã rõ ràng không đồng ý, bạn vẫn quay thì có thể bị coi là xâm phạm quyền.

Nói dễ hiểu: trên tàu điện ngầm quay cảnh ngoài cửa sổ thì được, quay mặt cô gái cạnh bên thì không; trong nhà hàng quay món mình gọi thì được, ngoan cổ ống kính sang bàn bên thì không; trong khách sạn, phòng người khác, phòng thay đồ, nhà vệ sinh đều không. Thực tế thực thi pháp luật tại Trung Quốc rất nghiêm với quay lén. Từ 2023, Bộ Công an nhiều lần mở chiến dịch truy quét; cảnh sát các địa phương với vụ dùng camera ngụy trang xử lý theo kiểu “phát hiện vụ nào dứt điểm vụ đó”.

2. 6 tình huống khách du lịch hay gặp nhất

Tình huống 1: soi chiếu ở sân bay/ga tàu

Khu soi chiếu là vùng nhạy cảm. Khu này ở sân bay Trung Quốc thường dán biển “cấm quay chụp”, nhân viên soi chiếu có quyền yêu cầu bạn tắt hoặc tháo bất kỳ thiết bị nào có camera. Mẹo: qua cổng soi chiếu thì tháo kính thông minh bỏ vào túi, đừng đeo trên đầu. Vừa tránh bị hỏi đi hỏi lại, vừa nhanh hơn vì một số vật dụng có pin và module không dây còn bị kiểm tra riêng, chủ động phối hợp thì qua càng gọn.

Tình huống 2: khám đo và cắt kính tại cửa hàng kính

Đến các thành phố kính ở Trung Quốc, phòng khám đo thị lực thường không có camera. Nhưng khi nhân viên đang đo mắt cho bạn, cứ hỏi trước một câu “Can I record this?” (tôi quay được không?). Đa số sẽ từ chối, vậy thôi, không quay nữa.

Thực ra quá trình khám mắt không cần quay. Thứ bạn thực sự cần là một phiếu khám mắt bằng tiếng Trung (cầu tròng/trụ tròng/trục/lệch đồng tử). Hướng dẫn quy trình cắt kính của Getting Glasses in China có mô tả quy trình khám mắt chuẩn, bạn cứ làm theo. Chụp lại phiếu khám nhân viên đưa bằng điện thoại của mình (đừng dùng kính) rồi cất đi là hơn mọi thứ.

Tình huống 3: dạo phố/chụp nhẹ ở khu du lịch

Đây là tình huống an toàn nhất. Khu du lịch, phố mua sắm, công viên, bảo tàng (trừ một vài khu trưng bày cấm chụp, coi biển báo) đều không vấn đề. Nguyên tắc: quay cảnh thì cứ quay, quay người thì hỏi trước. Nếu nhất định phải quay đám đông, đừng nhắm lâu vào một người, càng đừng cận cảnh trẻ con. Phụ huynh Trung Quốc cực kỳ nhạy cảm khi người lạ chụp con, có thể gọi công an ngay.

Tình huống 4: khách sạn

Phòng ở riêng thì quay tùy ý. Nhưng nhớ một điều: khách sạn Trung Quốc quy định rõ cấm dùng thiết bị quay ẩn trong phòng để quay ra ngoài cửa sổ hoặc sang khu vực công cộng. Cửa sổ phòng đối diện khu dân cư bên kia, kéo rèm ra quay vào người ta là xâm phạm riêng tư điển hình; bên kia phát hiện gọi công an, công an sẽ lập hồ sơ. Tuyệt đối đừng làm vậy.

Tình huống 5: đi tàu cao tốc/tàu điện ngầm

Trong khoang tàu cũng áp dụng “quay cảnh không quay người”. Khoang tàu cao tốc, tàu điện ngầm là nơi công cộng: quay cảnh ngoài cửa sổ, quay khoang trống thì không sao. Nhưng nhắm vào hành khách ngồi cạnh, người ta có quyền yêu cầu bạn xóa; tiếp viên can thiệp thường cũng yêu cầu bạn phối hợp.

Tình huống 6: khu vực gần cơ quan chính phủ, công trình quân sự, đơn vị mật

Những khu vực này nơi thì dán biển cấm quay, nơi thì không có biển nhưng vẫn là “vùng trọng điểm”. Thấy lính gác, xe quân sự, cổng cơ quan chính phủ là cất ống kính ngay. Đây không còn là chuyện riêng tư mà là an ninh quốc gia, tính chất khác hẳn; một khi bị nhắc nhở, không phải xóa ảnh là xong.

3. Bản nội địa vs bản nước ngoài: làm sao phân biệt?

Ray-Ban Meta thì càng phải cẩn thận: điểm bán hàng cốt lõi của bản nước ngoài (Meta AI, tích hợp Instagram) trong môi trường mạng đại lục gần như vô dụng; riêng chức năng chụp ảnh quay phim của camera thì không bị ảnh hưởng. Nhiều người mang kính thông minh nước ngoài vào Trung Quốc mới vỡ lẽ: “vào đây thành kính mát thường kèm máy ảnh”.

Nếu bạn định mua kính thông minh cho chuyến đi, sang Trung Quốc rồi hẵng mua bản nội địa sẽ hợp lý hơn. Giá thường thấp hơn bản nước ngoài, tính năng được bản địa hóa, lại còn có bảo hành. Muốn mua online trong nước thì tìm flagship store chính hãng; còn cách nhận diện cửa hàng thật, tránh hàng tân trang ra sao, bài “Mua kính thông minh trên Taobao, JD: cần lưu ý những gì?” có danh sách đầy đủ.

4. Hiểu lầm hay gặp: “chụp ảnh ở Trung Quốc cần có giấy phép”

Trên mạng có chuyện đồn “người nước ngoài chụp ảnh ở nơi công cộng Trung Quốc phải xin phép”. Đây là tin đồn. Trung Quốc không có chế độ cấp phép chung cho việc khách du lịch chụp ảnh; khách nước ngoài chụp bình thường ở nơi công cộng cũng y như người bản xứ. Thứ thực sự cần nhớ là:

1. Một số khu du lịch thu phí, bảo tàng, nhà hát quy định thu phí hoặc cấm với quay chụp thương mại (dùng chân máy, đèn chuyên nghiệp, mục đích kinh doanh); quay tùy tiện bằng điện thoại hay kính cá nhân không nằm trong diện này;
2. Địa điểm tôn giáo (bên trong điện thờ, chùa chiền) một phần cấm quay, coi biển báo;
3. Hiện vật cổ: một số bảo tàng cấm dùng đèn flash vì hại hiện vật, nhưng khu cấm quay sẽ đánh dấu rõ.

5. Vài điều cần nhớ khi nhập cảnh và xuất cảnh

• Nhập cảnh: cứ mang kính thông minh theo người, không cần khai báo. Cũng giống điện thoại, lượng dùng cá nhân hợp lý là không vấn đề.
• Xuất cảnh: cũng không hạn chế. Nếu bạn có quay nội dung gì trong nước, lúc xuất cảnh hải quan không soi nội dung thiết bị, đừng lo “bị tra album”, mấy tin đồn loại này không có căn cứ.
• Pin: pin lithium của kính thông minh dung lượng nhỏ (thường vài trăm mAh), mang theo người hoàn toàn phù hợp quy định hàng không.

6. Ranh giới nơi riêng tư: luật vạch đường thế nào

“Nơi công cộng không quay được” là hiểu lầm, nhưng “đâu tính là riêng tư” thì có ranh giới rõ ràng. Theo luật Trung Quốc, “không gian riêng tư” là nơi mà cá nhân có kỳ vọng hợp lý về sự riêng tư; trong thực tiễn tư pháp và thi hành luật thường gồm:

• Nhà vệ sinh, phòng thay đồ, phòng thử đồ, khu tắm/onsen;
• Phòng khách sạn, phòng homestay (kể cả phòng tắm trong phòng);
• Phòng khám bệnh viện, khu vực khám sức khỏe;
• Ký túc xá trường học, ngăn văn phòng (không phải vị trí làm việc mở);
• Nhà ở (quay xuyên cửa sổ vào trong nhà, kể cả bạn đứng ngoài thì vẫn vi phạm).

Vài tình huống dễ phán đoán sai:

• Hồ bơi/bãi biển: khu vực công cộng quay cảnh được, nhưng nhắm vào đám đông mặc đồ tắm để cận cảnh thì tính chất lập tức khác. Loại vụ này ở Trung Quốc các địa phương đều đã xử án.
• Phòng thử đồ ở trung tâm thương mại: dù có dán biển “cấm quay” hay không, bên trong phòng thử đồ vẫn là không gian riêng tư rõ ràng. Kính camera mà bật đèn báo (đèn đỏ) trong phòng thử đồ, bản thân việc đó đã dễ gây hiểu lầm.
• Phòng gym: khu thay đồ tuyệt đối không được; khu máy tập thì muốn quay phải xin người trong khung đồng ý, cộng đồng tập gym nói chung rất khó chịu với ống kính.
• Triển lãm/bảo tàng: đa số cho chụp (cấm flash), một vài triển lãm đặc biệt cấm chụp, có biển báo ở cửa.

Tiêu chí giản dị: nếu người đó “không biết bạn đang quay” mà bạn vẫn thu được lợi (bắt được nội dung họ không hay biết), thì khả năng cao bạn đã vượt lằn ranh. Quay một cách đường hoàng, quay khi người ta biết và đồng ý, đó mới là cách quay an toàn cho khách du lịch.

7. Câu hỏi thường gặp

Q1: Tôi dùng kính camera làm camera hành trình, quay đường khi lái xe được không?

Được. Quay trên đường công cộng là hành vi bình thường; tài xế Trung Quốc xài camera hành trình phổ biến, luật cho phép rõ ràng. Chỉ có một điều: đừng nhắm ống kính vào xe khác ngoài ghế sau trên xe. Quay bám theo xe người ta, quay tài xế xe phía trước, thì bị coi là “quay ảnh xâm phạm riêng tư người khác”, bị khiếu nại là rắc rối.

Q2: Dùng kính camera chụp so sánh sản phẩm ở cửa hàng kính, nhân viên từ chối phải làm sao?

Nhân viên từ chối là quyền chính đáng, không phải để ý bạn. Cất kính đi, rút điện thoại ra hỏi “Can I take a photo of this frame?” (tôi chụp được chiếc gọng này không?). Đa số sẽ cho bạn chụp sản phẩm bằng điện thoại. Thứ bạn thực sự cần mang theo sau khi cắt kính là dữ liệu phiếu khám mắt (cầu tròng/trụ tròng/trục/lệch đồng tử), nhân viên sẽ chủ động đưa, không cần quay gì cả.

Q3: Người đó yêu cầu xóa ảnh tôi chụp, tôi có buộc phải làm theo không?

Xét từng trường hợp. Nếu bạn chụp trúng cá nhân có thể nhận diện (gương mặt, đặc điểm, người trên xe), người ta yêu cầu xóa thì cứ xóa ngay. Giữ lại về mặt pháp lý là rủi ro về quyền hình ảnh/quyền riêng tư; người ta gọi công an thì công an cũng sẽ bắt bạn xóa. Còn nếu bạn chụp thuần cảnh kiến trúc, không có người hoặc không nhận diện được ai, người ta không có quyền ép bạn xóa, nhưng để tránh va chạm, giải thích rõ ràng là được.

Q4: Nội dung tôi quay ở Trung Quốc đăng lên mạng xã hội nước ngoài thì sao?

Phạm vi quản lý của luật Trung Quốc bao gồm mọi hành vi xảy ra trong lãnh thổ Trung Quốc, không phụ thuộc vào việc bạn đăng lên nền tảng nào. Nội dung quay lén dù có lên Instagram/TikTok, công an Trung Quốc vẫn xử lý theo luật được (nếu cần hợp tác thực thi pháp luật quốc tế thì đi qua kênh hỗ trợ tư pháp). Ngược lại, quay chụp bình thường, đúng luật rồi đăng ra nước ngoài hoàn toàn không sao; khách du lịch Trung Quốc ngày nào cũng đang đăng.

Q5: Còn tính năng ghi âm thì sao? Thái độ luật Trung Quốc với ghi âm lén?

Được xử lý ngang với quay lén. Trong lúc người khác không hay biết mà ghi lại cuộc trò chuyện riêng tư của họ, là vi phạm (quyền riêng tư trong Bộ luật Dân sự + Luật Xử phạt Vi phạm Hành chính). Lưu ý:

• Đối với cuộc trao đổi giao dịch bình thường với nhân viên/cửa hàng, bạn ghi âm đơn phương (có báo hay không báo) trong tranh chấp dân sự thường có thể dùng làm bằng chứng, nhưng không được công khai lan truyền;
• Ghi lại cuộc nói chuyện riêng tư từ hai người trở lên rồi lan truyền là vi phạm;
• Họp, hội thảo, biểu diễn và các sự kiện công cộng khác, ghi âm bình thường.

Q6: Chụp con mình thì không vấn đề chứ? Con người ta thì sao?

Chụp con mình: hoàn toàn không sao, phụ huynh có quyền giám hộ đối với hình ảnh con chưa thành niên.

Chụp con người ta: phụ huynh Trung Quốc cực kỳ nhạy cảm khi ống kính người lạ nhắm vào con, đây là thực tế văn hóa. Bất cứ tình huống nào cũng đừng chụp cận cảnh trẻ em lạ, kể cả khi bố mẹ bé đang ở ngay đó. Muốn chụp khung cảnh trẻ con chơi đùa thì giữ khoảng cách xa, không dồn vào một đứa; trước khi bấm máy dùng tiếng Trung (hoặc phần mềm dịch) xin phép bố mẹ: “可以拍吗?” (Kěyǐ pāi ma?). Bị từ chối thì thôi, không còn gì để bàn.

Ba nguyên tắc cấm

1. Không bao giờ quay ở không gian riêng tư: nhà vệ sinh, phòng thay đồ, phòng khách sạn, hồ bơi, nhà tắm, quay là vi phạm;
2. Quay người thì hỏi trước: chụp trúng người lạ mà họ khó chịu, họ có quyền yêu cầu xóa, đừng cãi;
3. Thu ống kính ở vùng nhạy cảm: cổng soi chiếu, cơ quan chính phủ, công trình quân sự, chủ động tháo kính.